პლასტმასის ბოთლები — რომელში არ უნდა დალიოთ წყალი და რატომ შეიძლება ისინი ჯანმრთელობისთვის საშიში იყოს

პლასტმასის ბოთლები ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილად იქცა. მსოფლიოში ყოველწლიურად იწარმოება დაახლოებით 400 მილიონ ტონაზე მეტი პლასტმასი, რომლის დიდი ნაწილი საკვებისა და სასმელების შეფუთვაში გამოიყენება. მხოლოდ სასმელების სექტორში ყოველწლიურად იყიდება დაახლოებით 1 მილიონი პლასტმასის ბოთლი ყოველ წუთში.

თუმცა ბოლო წლებში მეცნიერებმა სულ უფრო ხშირად დაიწყეს საუბარი იმაზე, რომ ყველა პლასტმასის ბოთლი ერთნაირი არ არის. ზოგი მათგანი შეიცავს ქიმიურ ნივთიერებებს, რომლებიც შეიძლება გადავიდეს წყალში და მოხვდეს ადამიანის ორგანიზმში.

პლასტმასის ბოთლების უსაფრთხოება დამოკიდებულია იმაზე, თუ რომელი ტიპის პლასტმასით არის დამზადებული ბოთლი. ამის განსაზღვრა შესაძლებელია ბოთლის ქვედა ნაწილზე არსებული რეციკლირების კოდის მიხედვით, რომელიც ჩვეულებრივ არის სამკუთხედის ფორმის სიმბოლო და შიგნით აქვს რიცხვი.

ყველაზე პრობლემურ პლასტმასებად მეცნიერები ხშირად ასახელებენ კოდებს 3, 6 და 7.

პლასტმასი კოდი 7 (პოლიკარბონატი) განსაკუთრებით დიდ ყურადღებას იწვევს, რადგან ხშირად შეიცავს ნივთიერებას ბისფენოლ A-ს (BPA). BPA არის ქიმიური ნაერთი, რომელიც გამოიყენება პოლიკარბონატის პლასტმასის წარმოებაში.

კვლევებმა აჩვენა, რომ BPA შეიძლება გადავიდეს სასმელში, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ბოთლი ექვემდებარება მაღალ ტემპერატურას, მზის სხივებს ან მრავალჯერად გამოყენებას [3].

BPA ცნობილია როგორც ენდოკრინული დისრაპტორი, რაც ნიშნავს, რომ იგი შეიძლება ზემოქმედებდეს ჰორმონალურ სისტემაზე. ზოგიერთი კვლევა მას უკავშირებს:

• ჰორმონალურ დარღვევებს

• რეპროდუქციულ პრობლემებს

• მეტაბოლურ დაავადებებს

• სიმსუქნისა და დიაბეტის გაზრდილ რისკს

ამ მიზეზით ევროპის კავშირში და სხვა ქვეყნებში BPA აკრძალულია ჩვილთა ბოთლებში.

მეორე პრობლემური პლასტმასი არის პოლისტიროლი (კოდი 6). ეს მასალა ზოგჯერ გამოიყენება ერთჯერად ჭიქებსა და კონტეინერებში.

პოლისტიროლიდან შეიძლება გამოიყოს ქიმიური ნივთიერება სტირენი, რომელიც საერთაშორისო კიბოს კვლევის სააგენტოს მიხედვით კლასიფიცირებულია როგორც შესაძლო კანცეროგენი ადამიანისთვის.

სტირენის გამოყოფა განსაკუთრებით იზრდება მაშინ, როდესაც პლასტმასი ექვემდებარება:

• მაღალ ტემპერატურას

• მზის სხივებს

• მჟავე სასმელებს

მესამე ტიპი, რომელიც რეკომენდებული არ არის საკვებისა და სასმელების კონტაქტისთვის, არის PVC (პოლივინილქლორიდი — კოდი 3).

PVC ხშირად შეიცავს ფტალატებს, რომლებიც გამოიყენება პლასტმასის მოქნილობის გასაზრდელად. ფტალატები ასევე მიეკუთვნება ჰორმონების დამრღვევ ქიმიურ ნივთიერებებს და დაკავშირებულია:

• ნაყოფის განვითარების პრობლემებთან

• რეპროდუქციულ დარღვევებთან

• ჰორმონალურ ცვლილებებთან.

ხშირად ადამიანებს ჰგონიათ, რომ ჩვეულებრივი წყლის ბოთლები სრულიად უსაფრთხოა მრავალჯერადი გამოყენებისთვის. სინამდვილეში, ყველაზე გავრცელებული ბოთლები მზადდება PET პლასტმასისგან (კოდი 1), რომელიც განკუთვნილია ერთჯერადი გამოყენებისთვის.

PET ბოთლების მრავალჯერადმა გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს ორი ძირითადი პრობლემა.

პირველი არის მიკროპლასტმასების გამოყოფა. ბოლო კვლევებმა აჩვენა, რომ ერთ ლიტრ ბოთლის წყალში შეიძლება იყოს ათასობით მიკროპლასტმასის ნაწილაკი.

მეორე პრობლემა არის ბაქტერიული დაბინძურება. მრავალჯერადი გამოყენებისას ბოთლის ზედაპირზე და შიგნით შეიძლება სწრაფად დაგროვდეს ბაქტერიები.

მეცნიერები ასევე აღნიშნავენ, რომ პლასტმასის ბოთლების დატოვება ცხელ მანქანაში ან მზეზე მნიშვნელოვნად ზრდის ქიმიური ნივთიერებების წყალში გადასვლის ალბათობას.

ამიტომ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ექსპერტები ხშირად გვირჩევენ რამდენიმე მარტივ წესს.

პირველი — არ გამოიყენოთ მრავალჯერადად ერთჯერადი წყლის ბოთლები.

მეორე — მოერიდეთ პლასტმასის ბოთლებს, რომელთაც აქვთ კოდები 3, 6 ან 7.

მესამე — არ გაათბოთ წყალი პლასტმასის ბოთლებში და არ დატოვოთ ისინი მზეზე.

საუკეთესო ალტერნატივად მეცნიერები ხშირად ასახელებენ:

• მინის ბოთლებს

• უჟანგავი ფოლადის ბოთლებს

• მაღალი ხარისხის საკვები კლასის მრავალჯერად ბოთლებს

დღეს უკვე სულ უფრო მეტი კვლევა აჩვენებს, რომ პლასტმასის დაბინძურება არა მხოლოდ გარემოს, არამედ ადამიანის ჯანმრთელობის პრობლემადაც იქცა. მეცნიერებმა მიკროპლასტმასები აღმოაჩინეს ადამიანის სისხლში, ფილტვებში და პლაცენტაშიც კი [8].

ამიტომ პლასტმასის მოხმარების შემცირება და უსაფრთხო ალტერნატივების გამოყენება შეიძლება იყოს მნიშვნელოვანი ნაბიჯი როგორც გარემოს დაცვისთვის, ისე ადამიანის ჯანმრთელობისთვის.

პროფესორი გიორგი ფხაკაძე (MD, MPH, PhD),

საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის თავმჯდომარე (PHIG)

წყარო