ყავა და ტვინის ჯანმრთელობა — ამცირებს თუ არა ყოველდღიური ყავის სმა დემენციისა და ალცჰაიმერის რისკს

ყავა მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ მოხმარებული სასმელია. ყოველდღიურად მსოფლიოში დაახლოებით 2 მილიარდზე მეტი ფინჯანი ყავა იხმარება. ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში მეცნიერებმა განსაკუთრებული ყურადღება მიაქციეს არა მხოლოდ მის ენერგეტიკულ ეფექტს, არამედ ტვინის ჯანმრთელობაზე შესაძლო გავლენასაც.

დღეს უკვე არსებობს მრავალი დიდი ეპიდემიოლოგიური კვლევა, რომლებიც აჩვენებს, რომ ზომიერი რაოდენობით ყავის რეგულარული მოხმარება შეიძლება დაკავშირებული იყოს დემენციისა და ალცჰაიმერის დაავადების შედარებით დაბალ რისკთან.

დემენცია მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად მზარდი ჯანმრთელობის პრობლემაა. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში დაახლოებით 55 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს დემენციით, ხოლო ყოველწლიურად დაახლოებით 10 მილიონი ახალი შემთხვევა ფიქსირდება.

ამიტომ მეცნიერები აქტიურად იკვლევენ ცხოვრების წესის ფაქტორებს, რომლებიც შეიძლება გავლენას ახდენდეს ტვინის დაბერებაზე.

ყავაში ასობით ბიოაქტიური ნაერთია. მათ შორის ყველაზე მნიშვნელოვანი არის:

• კოფეინი

• ქლოროგენული მჟავები

• პოლიფენოლები

• ანტიოქსიდანტები

კოფეინი მოქმედებს ცენტრალურ ნერვულ სისტემაზე და ბლოკავს ადენოზინის რეცეპტორებს, რაც ზრდის ნეირონების აქტივობას და აუმჯობესებს ყურადღებასა და კონცენტრაციას [2].

გარდა ამისა, ყავაში არსებული ანტიოქსიდანტები ამცირებს ორგანიზმში ოქსიდაციურ სტრესსა და ანთებას, რომლებიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ნეიროდეგენერაციული დაავადებების განვითარებაში.

მეცნიერებმა ასევე დაადგინეს, რომ კოფეინს შეუძლია გავლენა მოახდინოს ამილოიდ-ბეტა ცილის დაგროვებაზე, რომელიც ალცჰაიმერის დაავადების ერთ-ერთი ძირითადი ბიოლოგიური მექანიზმია .

ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კვლევა, რომელიც ხშირად ციტირდება მეცნიერებაში, მოიცავდა დაახლოებით 130 000 მონაწილეს, რომელთაც მეცნიერები მრავალი წლის განმავლობაში აკვირდებოდნენ. შედეგებმა აჩვენა, რომ დღეში დაახლოებით 2–3 ფინჯანი ყავის მიღება დაკავშირებული იყო დემენციის რისკის დაახლოებით 20%-ით შემცირებასთან.

ფინეთის ერთ-ერთ დიდ კვლევაში, სადაც მონაწილეებს 21 წლის განმავლობაში აკვირდებოდნენ, აღმოჩნდა, რომ შუა ასაკში დღეში 3–5 ფინჯანი ყავის მიღება ალცჰაიმერის დაავადების რისკს დაახლოებით 65%-ით ამცირებდა მოგვიანებით ასაკში .

სხვა მეტაანალიზებში, რომლებიც მოიცავდა მილიონზე მეტ ადამიანს სხვადასხვა ქვეყნიდან, ასევე დაფიქსირდა, რომ ზომიერი ყავის მოხმარება დაკავშირებულია:

• დემენციის დაბალ რისკთან

• ალცჰაიმერის შედარებით დაბალ გავრცელებასთან

• ტვინის ფუნქციის შედარებით უკეთ შენარჩუნებასთან ასაკში.

თუმცა მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ასეთი კვლევები ძირითადად ობსერვაციულია, რაც ნიშნავს, რომ ისინი აჩვენებს კავშირს, მაგრამ არ ამტკიცებს პირდაპირ მიზეზ-შედეგობრივ დამოკიდებულებას.

გარდა ამისა, კოფეინის გადაჭარბებულმა მოხმარებამ შეიძლება გამოიწვიოს გარკვეული უარყოფითი ეფექტები, მათ შორის:

• უძილობა

• შფოთვა

• გულისცემის აჩქარება

• არტერიული წნევის დროებითი ზრდა

• კუჭის გაღიზიანება

ამიტომ უმეტეს სამეცნიერო კვლევაში უსაფრთხოდ ითვლება დღეში დაახლოებით 2–4 ფინჯანი ყავის მიღება ჯანმრთელი ზრდასრული ადამიანებისთვის.

ასევე მნიშვნელოვანია, რომ ტვინის ჯანმრთელობაზე გავლენას ახდენს მრავალი სხვა ფაქტორი, როგორიცაა:

• ფიზიკური აქტივობა

• ხმელთაშუა ზღვის ტიპის კვება

• სისხლის წნევის კონტროლი

• შაქრიანი დიაბეტის მართვა

• ხარისხიანი ძილი

• სოციალური და ინტელექტუალური აქტივობა

ამიტომ დემენციის პრევენცია ყოველთვის უნდა განიხილებოდეს სიცოცხლის წესის კომპლექსურ სტრატეგიად.

დღევანდელი სამეცნიერო მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ ზომიერი რაოდენობით ყავის რეგულარული მოხმარება შეიძლება იყოს ჯანსაღი ცხოვრების წესის ნაწილი და შესაძლოა დადებითად მოქმედებდეს ტვინის ჯანმრთელობაზე, თუმცა იგი არ უნდა განიხილებოდეს როგორც დემენციის პროფილაქტიკის ერთადერთი მეთოდი.

პროფესორი გიორგი ფხაკაძე (MD, MPH, PhD),

საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის თავმჯდომარე (PHIG)